Kluczowe wnioski
Świadomość można badać, gdy definiuje się ją jako dostęp do myśli
Węższe pytanie. Książka rozpoczyna się od pradawnej intuicji: sny zdają się pozwalać umysłowi podróżować, podczas gdy ciało pozostaje nieruchome. Dehaene przekonuje, że to odczucie nie wymaga istnienia odrębnej, niematerialnej duszy. Aby badać świadomość naukowo, skupia się na świadomym dostępie: na tym, że informacja staje się dostępna świadomości i można ją zrelacjonować, na przykład zauważyć kolor lub przypomnieć sobie słowo. Czym innym jest czuwanie — ogólny stan przytomności — a czym innym uwaga, która wybiera informacje. Można być przytomnym i skupionym, a mimo to nie zarejestrować świadomie określonego bodźca.
Praktyczna granica. Ta definicja nie rozstrzyga wszystkich filozoficznych pytań o subiektywne odczucia. Wyznacza eksperymentom konkretny cel: co zmienia się w mózgu, gdy informacja trafia do świadomości? Dzięki temu wielka tajemnica staje się zbiorem pytań, które badacze mogą sprawdzać.
Siła tego posunięcia ma charakter metodologiczny: nauka robi postępy, gdy sporne pojęcie rozkłada się na obserwowalne składniki. Świadomy dostęp można badać za pomocą relacji i zachowania, a czuwanie oceniać niezależnie. Ceną jest to, że użyteczna definicja badawcza może nie obejmować wszystkiego, co ludzie mają na myśli, mówiąc o doświadczaniu. Teoria tego, co można zrelacjonować, nie jest automatycznie pełnym opisem tego, jak doświadczenie jest odczuwane. Rozdzielenie tych twierdzeń czyni badania bardziej rzetelnymi, a nie mniej ambitnymi.
Zmieniaj to, co widzi mózg, i traktuj poważnie relacje badanych
Percepcję można przełączać. W zjawisku zanikania Troxlera kropki znikają ze świadomości, gdy ktoś wpatruje się w nieruchomy punkt, choć obraz się nie zmienia. W innych eksperymentach stosuje się krótkie błyski, maski wzrokowe lub konkurujące obrazy, by ten sam bodziec był widoczny w jednych próbach, a niewidoczny w innych. Takie minimalne różnice pomagają badaczom wyodrębnić to, co odróżnia świadome postrzeganie od nieświadomego.
Relacje są dowodem. To, czy bodziec został świadomie dostrzeżony, określa relacja uczestnika. Introspekcja nie jest jednak wiarygodnym wyjaśnieniem działania umysłu: ludzie potrafią opisać własny wybór, nie zauważając, co na niego wpłynęło. To rozróżnienie ma znaczenie. Relacja jest danymi o doświadczeniu, a nie przejrzystym wglądem w jego przyczyny.
To podejście przypomina pomiary w innych naukach: przyrząd trzeba skalibrować pod kątem zjawiska, które ma wykrywać. Relacja człowieka jest niezbędna, gdy przedmiotem badania jest subiektywne doświadczenie, ale staje się bardziej wiarygodna, gdy zestawia się ją z wynikami zadań, pamięcią lub aktywnością mózgu. Takie połączenie pozwala uniknąć dwóch błędów: odrzucania doświadczenia, bo jest prywatne, oraz uznawania za trafne każdego wyjaśnienia, jakie człowiek podaje na jego temat. Metoda jest najsilniejsza, gdy zbieżne są wyniki kilku niezależnych pomiarów.
Niedostrzeżone bodźce nadal przetwarzają znaczenie, emocje i działanie
Nieświadomość robi więcej. Słowo ukryte za maskami wzrokowymi może przyspieszyć rozpoznanie tego samego słowa, gdy pojawi się ono jawnie. Ukryte liczby mogą wpłynąć na późniejszą ocenę, czy widoczna liczba jest większa, czy mniejsza od pięciu. U pacjentów z uszkodzeniami wzroku niektórzy zaprzeczają, że widzą przedmiot, a jednak potrafią precyzyjnie skierować ku niemu rękę. Wyniki te pokazują, że informacja może zostać rozpoznana i wpływać na zachowanie, nie trafiając do świadomości.
Wpływ ma swoje granice. Nieświadome przetwarzanie może obejmować znaczenie, emocje i proste decyzje, ale książka nie przedstawia go jako niewidzialnego, wszechstronnego myśliciela. Duża część tej aktywności jest krótkotrwała i wyspecjalizowana. Ukryty sygnał może ukierunkować reakcję, nie dając człowiekowi świadomego, elastycznego zrozumienia, dlaczego tak zareagował.
Dowody podważają intuicyjny obraz jednego wewnętrznego obserwatora, który kieruje każdą operacją umysłową. Przestrzegają też przed przeciwną przesadą, jakoby świadomość nie miała żadnego znaczenia. W kognitywistyce proces może wpływać na decyzję, nie będąc dostępnym do świadomej analizy. To rozróżnienie pomaga wyjaśnić, dlaczego ludzi mogą kształtować sygnały, których nigdy nie zauważyli, a zarazem nie potrafią wykorzystać ich jako uzasadnienia w zaplanowanym rozumowaniu. Wpływ to nie to samo co kontrola.
Świadomość podtrzymuje myśl i kieruje ją przez elastyczne etapy
Ważne jest podtrzymywanie informacji. Ukrytą liczbę można niekiedy nazwać lub wykorzystać w znanym, jednoetapowym obliczeniu. Jednak w eksperymencie, w którym badani mieli dodać dwa do niewidocznej liczby, a następnie porównać wynik z pięcioma, odpowiadali na poziomie przypadku. Proponowane wyjaśnienie tej różnicy dotyczy elastycznego porządkowania etapów: świadomą informację można utrzymać w pamięci roboczej, przekazywać między operacjami umysłowymi i ponownie wykorzystywać.
System kierowania w umyśle. Dehaene porównuje tę zdolność do wolnego, szeregowego komputera działającego obok szybkich procesów równoległych. Świadomość pozwala przekazywać wybrany wynik między wyspecjalizowanymi systemami, takimi jak język, pamięć i planowanie. Umożliwia też dzielenie się informacją: mowa i gesty mogą przekazać drugiej osobie skondensowaną wersję czyjejś myśli.
Kontrast między przetwarzaniem równoległym a świadomym porządkowaniem etapów jest przydatny także poza neuronauką. Współczesne komputery również zyskują elastyczność dzięki koordynowaniu wyspecjalizowanych elementów, choć żaden z nich nie musi rozumieć całego zadania. Ta analogia pomaga wyjaśnić, dlaczego świadomość może być powolna, a zarazem cenna. Granica nie jest jednak absolutna: nieświadome procedury potrafią wykonywać zaskakująco złożone operacje, a zadania laboratoryjne nie muszą obejmować wszystkich rodzajów rozumowania w życiu codziennym. Istotne twierdzenie dotyczy elastycznego dostępu i łączenia operacji, a nie prostego podziału na systemy mądre i głupie.
Pozwól mózgowi obliczać możliwości; świadomość wybiera jedną użyteczną interpretację
Jedno najlepsze przypuszczenie. Dane zmysłowe są niejednoznaczne, więc mózg nieświadomie waży możliwe wyjaśnienia. Linia widziana przez wąską szczelinę może poruszać się w kilku kierunkach; otaczające ją wskazówki wzrokowe pomagają ustalić jedną interpretację. Książka opisuje ten proces za pomocą wnioskowania bayesowskiego: od danych zmysłowych wnioskujemy wstecz o prawdopodobnych przyczynach.
Jedna interpretacja naraz. Świadome doświadczenie zwykle przedstawia spójny obraz, a nie listę konkurujących prawdopodobieństw. W przypadku niejednoznacznych obrazów percepcja może przechodzić między interpretacjami, ale w danym momencie w świadomości dominuje zwykle tylko jedna. Dehaene proponuje, że świadomość wybiera spośród szerszego zbioru możliwości rozważanych przez mózg, tworząc zwięzłą podstawę myślenia i działania.
Ta idea łączy percepcję z teorią decyzji: organizm może szacować wiele możliwości, ale działanie zazwyczaj wymaga opowiedzenia się za jedną. Zwięzła świadoma interpretacja umożliwia koordynację pamięci, języka i ruchu. Jednak takie rozstrzygnięcie może odrzucić użyteczną niepewność. W sytuacjach, w których sama niejednoznaczność ma znaczenie, trafny osąd może wymagać zachowania kilku hipotez zamiast uznania bieżącego spostrzeżenia za ustalony fakt. Model jest najbardziej przydatny, gdy rozumie się go jako wyjaśnienie praktycznego wąskiego gardła, a nie dowód, że świadoma percepcja zawsze jest trafna.
Szukaj późnej aktywacji w całym mózgu, a nie aktywności jednego obszaru zmysłowego
Późna zmiana stanu. Niewidoczne słowa mogą pobudzać wyspecjalizowane obszary wzrokowe i językowe, ale słowo dostrzeżone świadomie wywołuje silniejszą, szerzej rozprzestrzenioną reakcję. Dehaene nazywa to globalną aktywacją neuronalną (global ignition): nagłym, samowzmacniającym się rozprzestrzenianiem aktywności, które dociera do obszarów ciemieniowych i przedczołowych. W eksperymentach istotne różnice często pojawiają się mniej więcej 300 milisekund po bodźcu.
Kilka mierzalnych oznak. W próbach, w których bodziec jest świadomie dostrzegany, pojawia się późny sygnał EEG zwany falą P3, utrzymująca się aktywność o wysokiej częstotliwości oraz zsynchronizowana komunikacja między odległymi obszarami mózgu. Te wzorce powtarzają się przy różnych rodzajach bodźców. Nie chodzi o to, że pojedynczy sygnał mózgowy wyjaśnia doświadczenie, lecz o to, że szeroki, późny wzorzec oznacza, iż informacja staje się globalnie dostępna.
Rozproszony wskaźnik jest bardziej przekonujący niż poszukiwanie jednego obszaru mózgu, który rzekomo zawiera świadomość. Wzorzec ten pasuje również do ogólnej zasady działania złożonych systemów: lokalna aktywność może przekształcić się w skoordynowany stan, gdy sprzężenie zwrotne przekroczy pewien próg. Wiarygodny wskaźnik nie musi jednak być przyczyną stanu, który śledzi. Stymulacja mózgu dostarcza mocniejszych wskazówek przyczynowych, ale przy interpretacji sygnatur neuronalnych kluczowe pozostaje rozróżnienie między aktywnością konieczną, wystarczającą i jedynie skorelowaną.
Mózg wytwarza myśli wewnętrznie, a nie tylko w odpowiedzi na świat
Aktywny system. Mózg nie czeka po prostu na bodźce zmysłowe, zanim zacznie myśleć. Wytwarza nieustającą aktywność, która może przybierać uporządkowane wzorce nawet w ciszy lub ciemności. Dehaene przekonuje, że te wewnętrzne wzorce pomagają tworzyć plany, wspomnienia i myśli, a zarazem konkurują z napływającymi informacjami o dostęp do świadomości.
Zmienność może pomagać. W badaniu opisanym w książce osoby, które po nauce łamigłówki liczbowej poszły spać, ponad dwukrotnie częściej dostrzegały ukryty skrót. Proponowane wyjaśnienie jest takie, że sen i inne okresy osłabionej koncentracji mogą sprzyjać nieświadomej reorganizacji. Nie znaczy to, że każda intuicja jest trafna: wgląd nadal trzeba sprawdzić w świetle dowodów.
W tym ujęciu błądzenie myślami i sen stają się częścią poznania, a nie jedynie bezczynnością. Pasuje ono również do szerszego obrazu mózgu jako systemu predykcyjnego, który stale sprawdza oczekiwania, zamiast biernie rejestrować doznania. Praktyczny wniosek jest skromny, ale cenny: przerwa może zmienić sposób, w jaki przedstawiamy sobie problem. Pamiętne opowieści o nagłych olśnieniach są jednak podatne na błąd retrospekcji. Przykłady eksperymentalne z książki są bardziej użyteczne niż romantyczne twierdzenia, że nieświadome myślenie niezawodnie przewyższa świadomą analizę.
Nieruchome ciało nie mówi, czy jego właściciel jest świadomy
Milczenie nie jest dowodem. Po uszkodzeniu mózgu śpiączka, zespół niereagującego czuwania, stan minimalnej świadomości i zespół zamknięcia opisują różne stany. Osoba z zespołem zamknięcia może być w pełni przytomna umysłowo, a zarazem niezdolna do ruchu ani mowy. Jean-Dominique Bauby, sparaliżowany z wyjątkiem jednej powieki, podyktował książkę, mruganiem wskazując litery.
Szukaj ukrytych sygnałów. W przełomowym badaniu u pacjenta, u którego rozpoznano stan wegetatywny, zaobserwowano wzorce aktywności mózgu związane z wyobrażaniem sobie gry w tenisa na polecenie. Niektórzy pacjenci odpowiadali też na pytania wymagające odpowiedzi „tak” lub „nie”, wytwarzając odmienne wzorce wyobrażeń umysłowych. Takie testy mogą ujawnić świadomość, ale wynik negatywny nie dowodzi jej braku: słuch, uwaga, język lub uszkodzenie mózgu mogą uniemożliwić pacjentowi wykonanie zadania.
Stawka kliniczna uwidacznia ograniczenia oceniania stanu umysłu na podstawie zewnętrznego zachowania. Pozytywna odpowiedź wykryta za pomocą badania mózgu może być przekonującym dowodem, podczas gdy niepowodzenie w zadaniu może mieć wiele przyczyn. To klasyczny problem czułości diagnostycznej: test może dobrze potwierdzać dany stan, a jednocześnie nie wykrywać części osób, które go doświadczają. Dlatego powtarzanie różnych ocen w czasie jest bardziej uzasadnione etycznie niż traktowanie pojedynczego badania bez reakcji jako ostatecznego werdyktu.
Badaj niemowlęta i zwierzęta bez wymagania mowy ani samoopisu
Świadomość bez słów. U dwumiesięcznych niemowląt obserwuje się reakcje mózgu na wzorce i nieoczekiwane dźwięki, choć ich przetwarzanie jest znacznie wolniejsze niż u dorosłych. Według opisu w książce globalna reakcja na nietypową sekwencję dźwięków może u niemowląt pojawić się po około sekundzie, a u dorosłych po mniej więcej jednej trzeciej sekundy. To, że niemowlęta nie potrafią wyjaśnić swoich doznań, nie znaczy, że niczego nie doświadczają.
Wyjdź poza ludzi. U małp obserwuje się efekty wzrokowe podobne do maskowania i rywalizacji obuocznej u ludzi, a niektóre zwierzęta potrafią zasygnalizować niepewność, rezygnując z trudnych zadań. Wyniki te potwierdzają możliwość istnienia świadomego dostępu także poza gatunkiem ludzkim, nie rozstrzygają jednak, jak szeroko jest on rozpowszechniony ani czy podobne zachowanie oznacza podobne doświadczenie.
Ta metoda skutecznie koryguje antropocentryczne uprzedzenie: język jest jednym ze sposobów relacjonowania świadomości, a nie jej definicją. Badania rozwojowe i porównawcze mogą wykorzystywać zachowania i wzorce neuronalne, które nie wymagają werbalnego wyjaśnienia. Podobieństwo reakcji neuronalnych nie rozstrzyga jednak, czy dwa gatunki odczuwają to samo. Najpewniejsze wnioski dotyczą wspólnych zdolności, takich jak wykrywanie wzorców lub utrzymywanie informacji, a nie identycznego życia wewnętrznego.
Język pozwala ludziom budować myśli wewnątrz myśli
Myśli można komponować. Książka sugeruje, że ludzki język nie tylko służy do przekazywania już uformowanych idei. Pozwala łączyć pojęcia w uporządkowane myśli, w tym przekonania o tym, w co wierzy ktoś inny, albo o tym, czego sami nie wiemy. Ta zdolność komponowania może pomóc wyjaśnić głębię ludzkiej autorefleksji.
Przekazywać można także pewność. W badaniu opisanym przez Dehaene pary osób trafniej oceniały słabe sygnały wzrokowe, gdy dzieliły się nie tylko odpowiedziami, lecz także tym, jak pewne były swoich ocen. Język może więc sprawić, że prywatne osądy stają się użyteczne dla grupy, bo przekazuje zarówno wniosek, jak i jego wiarygodność. Teza, że język i autorefleksja są wyłącznie ludzkie, pozostaje hipotezą, a nie rozstrzygniętą granicą między ludźmi a innymi zwierzętami.
Ta część łączy język ze wspólnym rozumowaniem, a nie tylko z rozmową. Przekazywanie pewności pozwala słuchaczom odpowiednio ważyć świadectwa, zamiast traktować wszystkie opinie jednakowo. Zasada ta ma znaczenie w nauce, medycynie i codziennej współpracy, gdzie wiarygodność źródła może być równie ważna jak samo twierdzenie. Trudniej dowieść proponowanej różnicy między myśleniem ludzi i zwierząt: komunikacja i poznanie zwierząt mogą być bogatsze, niż pokazują obecne testy, dlatego twierdzenia o wyłączności powinny pozostać otwarte na rewizję.
Definiuj wolną wolę jako namysł, a nie wyjątek od praw biologii
Sprawczość bez magii. Dehaene odrzuca pogląd, że wolność wymaga naruszenia praw fizyki albo dawki kwantowej losowości. W jego ujęciu decyzja jest w istotnym sensie dobrowolna, gdy człowiek może rozważyć dostępne możliwości, ocenić je w świetle celów i wspomnień oraz działać zgodnie z tym namysłem, bez przymusu i upośledzenia.
Maszyna w zasadzie. Książka głosi, że sztuczny system mógłby stać się świadomy, gdyby łączył wyspecjalizowane procesy z elastycznym udostępnianiem informacji, uczeniem się i wewnętrznie generowanymi celami. To propozycja dotycząca tego, co taki system musiałby robić, a nie dowód, że współczesne komputery są świadome. Pytanie o subiektywne odczuwanie pozostaje poważnym wyzwaniem filozoficznym.
Ujęcie sprawczości jako zdolności do namysłu uwzględniającego racje pozwala pogodzić ją z fizycznym opisem mózgu. Zachowuje też praktyczne rozróżnienie między przemyślanym wyborem a odruchem, nawet jeśli oba mają swoje przyczyny. Trudniejsze pytanie brzmi, czy odtworzenie funkcji świadomości wytworzyłoby również odczuwane doświadczenie. Opisy funkcjonalne mogą wyjaśnić, co system relacjonuje i jak się zachowuje, ale krytycy słusznie pytają, czy te fakty wyczerpują to, czym jest świadomość.
Analiza
Najważniejszym osiągnięciem książki nie jest ostateczne rozwiązanie problemu subiektywnego doświadczenia, lecz zdyscyplinowana zmiana pytania. Zamiast pytać, czy świadomość jest tajemniczą substancją, autor pyta, jakie informacje stają się dostępne do relacjonowania, zapamiętywania, planowania i działania oraz co mózg robi inaczej, gdy taki dostęp się pojawia. To operacyjne podejście umożliwia eksperymenty, a zarazem zawęża zakres twierdzenia: dowody na świadomy dostęp nie rozstrzygają automatycznie wszystkich filozoficznych pytań o odczuwanie.
Najbardziej owocne pojęciowo jest rozróżnienie między nieświadomym przetwarzaniem a świadomą koordynacją. Nieświadomość potrafi rozpoznawać wzorce, przypisywać wartość i ukierunkowywać reakcje; świadomość zdaje się sprawiać, że wybrane informacje pozostają dostępne i mogą być szeroko wykorzystywane. Ten podział wyjaśnia, dlaczego świadomość może być powolna, a zarazem cenna. Nadaje też globalnej przestrzeni neuronalnej wyraźną funkcję: świadomość nie jest procesorem zmysłowym rywalizującym ze wzrokiem czy językiem, lecz architekturą komunikacji łączącą wyspecjalizowane procesory.
Dowody są najmocniejsze wtedy, gdy w eksperymentach bodziec pozostaje niezmienny, a świadomość subiektywna ulega zmianie, jak w maskowaniu lub rywalizacji obuocznej. Zbieżność relacji, zachowania, sygnałów mózgowych i wyników stymulacji mówi więcej niż którykolwiek pojedynczy pomiar. Mimo to sygnatur neuronalnych nie można utożsamiać z wyjaśnieniem doświadczenia. Fala P3 lub rozproszona aktywacja mogą wskazywać na przejście, nie dowodząc, że je wywołują ani że tworzą związane z nim odczucie. Rozróżnienie między wskaźnikiem a mechanizmem jest szczególnie ważne, gdy narzędzia kliniczne zaczynają służyć podejmowaniu decyzji o poważnych konsekwencjach.
Rozdziały kliniczne nadają teorii wymiar etyczny. Pacjent niereagujący na bodźce może zachować świadomość, a niepowodzenie w teście może wynikać z niemożności wykonania zadania, a nie z braku doświadczenia. Ta sama epistemiczna pokora dotyczy niemowląt i innych gatunków: wspólne zdolności neuronalne lub behawioralne pozwalają na ostrożne wnioskowanie, nie zaś na pewność, że doświadczenia są identyczne. Ogólnie rzecz biorąc, książka przekonuje jako program badawczy i funkcjonalny opis dostępu. Śmielsza sugestia, że program ten rozwieje wszystkie pytania o jakościowe aspekty doświadczenia, pozostaje otwartym zakładem filozoficznym, a nie wynikiem eksperymentu.
Inni czytali również
Słowniczek
świadomy dostęp
Informacja staje się dostępna świadomościDostępność określonej informacji dla świadomości, relacjonowania i elastycznego wykorzystania. Dehaene odróżnia ją od czuwania, które opisuje ogólny stan bycia przytomnym, oraz od uwagi selektywnej, która pomaga wybierać informacje. Człowiek może być przytomny i skupiony, a mimo to określony bodziec może pozostawać poza świadomym dostępem.
globalna przestrzeń neuronalna
Wymiana informacji w całym mózguTeoria Dehaene’a głosząca, że informacje świadome stają się dostępne w sieci połączonych ze sobą obszarów mózgu. Wyspecjalizowane procesory wykonują wiele operacji nieświadomie, podczas gdy przestrzeń neuronalna wybiera istotne informacje, podtrzymuje ich aktywność i przekazuje je do systemów uczestniczących w pamięci, języku, podejmowaniu decyzji i działaniu. Proponowana sieć jest rozproszona, a nie umiejscowiona w jednym obszarze mózgu.
globalna aktywacja neuronalna (global ignition)
Nagła, rozległa aktywacja mózguProponowane zdarzenie progowe, w którym aktywność neuronalna zaczyna się samowzmacniać i rozprzestrzenia z obszarów wyspecjalizowanego przetwarzania na szerszą sieć korową. W ujęciu Dehaene’a ta późna, rozproszona aktywacja towarzyszy świadomemu dostępowi i pomaga wyjaśnić, dlaczego bodziec może być przetwarzany nieświadomie, nie stając się dostępny do zrelacjonowania ani elastycznego wykorzystania.
przedświadomy
Informacja dostępna, lecz nieobjęta uwagąInformacja, która została przetworzona i mogłaby stać się świadoma, gdyby uwaga skupiła się na niej, lecz obecnie nie jest świadoma. Różni się od bodźca podprogowego, który pozostaje niedostępny nawet wtedy, gdy człowiek próbuje skupić na nim uwagę. Przykładem jest dźwięk w tle, który można zauważyć, gdy tylko przestanie się koncentrować.
podprogowy
Poza świadomym dostępemInformacja przedstawiona zbyt krótko, zbyt słabo lub w warunkach uniemożliwiających jej dotarcie do świadomości. Bodziec podprogowy nadal może wpływać na aktywność mózgu, a czasem także na rozpoznawanie lub prostą reakcję. Różni się od informacji przedświadomej, do której można uzyskać dostęp po przeniesieniu uwagi.
mrugnięcie uwagowe
Chwilowa niemożność zauważenia bodźca docelowegoPrzejściowy zanik świadomego dostępu, który może wystąpić, gdy człowiek ma rozpoznać dwa bodźce docelowe pojawiające się w krótkim odstępie w szybko zmieniającym się strumieniu. Przetwarzanie pierwszego bodźca może utrudnić zauważenie drugiego, mimo że drugi bodziec nadal dociera do części mózgu i może być przetwarzany nieświadomie.
widzenie ślepe
Niezauważane bodźce kierują zachowaniemStan, często występujący po uszkodzeniu pierwotnej kory wzrokowej, w którym człowiek nie zgłasza żadnych doznań wzrokowych w części pola widzenia, ale nadal potrafi reagować na znajdujące się tam bodźce trafniej, niż wynikałoby to z przypadku. Dowodzi, że informacje wzrokowe mogą kierować zachowaniem bez zwykłego świadomego widzenia.
fala P3
Późna odpowiedź EEG związana ze świadomym dostępemPowolny, dodatni wzorzec napięcia rejestrowany na powierzchni głowy, często pojawiający się kilkaset milisekund po bodźcu. W omawianych przez Dehaene’a eksperymentach duża, rozległa fala P3 wiąże się ze świadomym dostępem, podczas gdy wczesne odpowiedzi czuciowe mogą występować niezależnie od tego, czy bodziec jest świadomie postrzegany.
test lokalno-globalny
Słuchowy test świadomego wykrywania wzorcówProcedura oparta na EEG, w której prezentuje się powtarzające się sekwencje dźwięków, z których niektóre naruszają lokalny wzorzec dźwiękowy albo szerszą, powtarzaną sekwencję. Wczesne odpowiedzi mogą nieświadomie rejestrować proste zmiany dźwięku. Późniejszą odpowiedź na naruszenie wyuczonego wzorca globalnego uznaje się za dowód, że dana osoba wykryła i zapamiętała szerszą strukturę.
metapoznanie
Myślenie o własnym umyśleZdolność do monitorowania i oceniania własnej wiedzy, decyzji lub niepewności. Obejmuje rozpoznanie, że dana osoba może nie znać odpowiedzi albo nie być pewna swojej oceny. W książce metapoznanie wiąże się z monitorowaniem błędów i pewnością siebie, a bada się je u ludzi i innych zwierząt.
Pobierz PDF
Pobierz EPUB
.epub idealnie nadaje się do czytania e-booków na telefonach, tabletach i czytnikach.